غلامحسين افضل الملك
31
سفرنامه خراسان و كرمان ( فارسى )
كاروانسرا منزل نمىكنند در كنار نهرها در زير سايهء درختان منزل ميكنند . آب ده ملا از دو محل است يكى از « دووسفه » كه در چهار فرسنگى است و يكى از « دانسترى » كه در دو فرسنگى است . اين دو آب بهم ملحق شده در ده ملا مىآيد . باغات و خانوار و قوافل را مشروب ميسازد . پشت ده ملا طرف دست راست در خارج از جاده چهار قريه متصل به يكديگر است اسامى آنها از اينقرار است : « مرادآباد » ، رانجه تيول جناب ظهير الدوله « 1 » صفا على شاه است . « عباسآباد » . « صالحآباد » . شب جمعهء هفدهم از ده ملا به طرف « شاهرود » حركت كرديم . مسافت راه چهار فرسنگ است ، هنوز به دو فرسنگى نرسيده كلاتهء « كلات خان » متعلق بنواب و الا شاهزاده سپهسالار است كه از كنار جاده طرف دست راست نمايان است ، و آب آن از قنات است . در سر دو فرسنگى قهوهخانه و آبانبار آبى است كه مسمّا بپاياب است . پاياب مخفف پاى آب است كه اهالى اينمرز و بوم بلسان دهاتى آب را او گفته و پاياب را « پايو » تلفظ مينمايند . و اينكه اين مكان به پاى آب و پايو ناميده شده است اين است كه در اين جاده آبادى نبوده و زير جاده از كوه قناتى است كه آب آن بقريهء « خوريان » آفتابى مىشود ، لهذا كنار جاده را كنده و چهل و يك پله پائين برده تا بپاى آب رسيده و از قنات آب بيرون آورده به مصرف قهوهخانه ميرسانند . نزديك قهوهخانه در كنار جاده قريهء « خوريان » است كه متعلق به عيال مرحوم شاهزاده جهانسوز ميرزا است پس از اين قهوهخانه دو فرسخ رانديم به « شاهرود » رسيديم در يكى از باغات كنار رودخانه منزل كرديم جمعهء هفدهم و شنبه و يكشنبه در شاهرود توقف كرديم . تمدن و ثروت و
--> ( 1 ) - على خان ظهير الدوله پسر محمد ناصر خان ظهير الدوله و داماد ناصر الدين شاه ( متولد 1281 و متوفى 1342 ه . ق ) كه در جوانى مريد حاج ميرزا حسن اصفهانى صفى عليشاه گرديد و چنان بدرويشى گرايش پيدا كرد كه بعدها ملقب به صفا عليشاه شد و جانشين صفى عليشاه گرديد و در شميران تهران دفن گرديد و امروز قبرستان ظهير الدوله بنام او معروف است .